Рус Бел Eng 中文

Славутасці Мсціслаўскага раёна

Часта Мсціслаў называюць «Беларускім Суздалем» – і нездарма: па колькасці славутых месцаў горад знаходзіцца ў плеядзе лідараў не толькі Магілёўскай вобласці, але і рэспублікі.

Сярод самых яркіх помнікаў духоўнасці Мсціслаўскага раёна – Пустынскі Успенскі манастыр. Манастырскі комплекс утульна раскінуўся за 11 км. ад Мсціслава. Тут і да мяжы з брацкай Расіяй рукой падаць – усяго 7 км. Месца тут і праўда святое: супакаенне і спакой лунаюць у паветры. Адразу хочацца адключыцца ад паўсядзённых клопатаў, аддацца сузіранню і роздуму пра сэнс быцця ...

Пустынскі манастыр быў заснаваны ў 1386г. князем Сімянонам Лугвенам. Паводле легенды, князя напаткала сур’ёзная хвароба, і ён рэзка страціў зрок. Аднойчы ў сне князю здаўся старац, які загадаў ісці ў Пустынь, знайсці крыніцу і абмыць ёю вочы. Князь зрабіў усё паводле парады і выздаравеў. А на святым месцы загадаў пабудаваць манастыр і над крыніцай узвесці капліцу. Вада ў крыніцы і па сённяшні дзень цудатворная: кажуць, рэгулярнае яе выкарыстанне (як вонкавае, так і ўнутранае) аднаўляе зрок і слых. У летні перыяд манастыр наведваюць да 1000 паломнікаў – пакланіцца святыні, выпіць вадзіцы і акунуцца ў манастырскую купальню.

З прыходам улады Саветаў, у 1925г., Пустынскі манастыр быў зачынены, а на яго месцы працавалі дзіцячы дом (да 1966г.) і школа (да 1970г.) У 2003г. па блаславенні епіскапа Мсціслаўскага і Магілёўскага Сафрона пачалася рэстаўрацыя манастырскага комплексу. У ліпені 2008г. быў зацверджаны праект аднаўлення манастыра. Бюджэт праекта склаў 94 млрд. беларускіх рублёў, у самы блізкі час пачнецца асваенне гэтых сродкаў. На дадзены момант «сваімі сіламі» ўжо адноўлена беласнежная байніца вышынёй 60м. з устаноўленымі на ёй шасцю званамі: адным вялікім і пяццю маленькімі. Вялікі звон быў перададзены ў дар манастыру прадпрымальнікам з Магнітагорска. На жаль, амаль векавое запусценне дае пра сябе знаць: некаторыя будынкі кляштара ўжо не падлягаюць рэстаўрацыі.

Аблічча Хрыста – гэта ўнікальны боскі знак, які прыцягвае мноства паломнікаў ў Пустынь. У 2003г. манахі пачалі прыводзіць у парадак адзін з будынкаў манастыра (былы будынак школы). На сцяне, дзе раней размяшчалася школьная дошка, яны заўважылі аблічча Збавіцеля. Гэта стала божым знакам, заклікам да аднаўлення Пустынскага манастыра. Малюнак Хрыста і крыж з распяццем пад ім настолькі выразна бачны, што мурашкі прабягаюць па целе. Кажуць, з кожным годам абрысы Збавіцеля становяцца ярчэй і выразней, а на некаторых фотаздымках можна пабачыць празрыста-блакітныя вочы Іісуса. Паводле сцвярджэння мясцовага манаха – іерадыякана Цярэнція – аблічча Хрыста сімвалізуе ўмацаванне веры ў сэрцах вернікаў.

Сёння манастыр існуе за кошт ахвяраванняў і продажу царкоўных рэчаў. У дадатак да ўсяго, адчувальную дапамогу ў вядзенні манастырскай гаспадаркі аказваюць «труднікі», прыхаджане-добраахвотнікі, якія жывуць за межамі манастырскіх сцен.

 
***

Яшчэ адным значным храмам, які быў пабудаваны па загадзе Сімяона Лугвена, стала Ануфрыеўскага абіцель, якая «маладзейшая» за Пустынскі манастыр амаль на трыццаць гадоў.

Манастыр заснаваны ў 1407 годзе. Легенда сцвярджае: княжыч, сын Сімяона, будучы падлеткам, заблукаў у тутэйшых лясах. Сем сутак блудзіў юнак, пакуль не сустрэў старца Ануфрыя, які ўказаў яму шлях да бацькоўскага дома. Узрадаваны цудоўным выратаваннем сына, Сімяон Лугвен на месцы яўлення княжычу святога паставіў царкву, якая з тых часоў і завецца Свята-Ануфрыеўскай.

Да XVI стагоддзя гісторыя Ануфрыеўскага манастыра хаваецца за завесай таямніцы, дакументальна не пацверджана. Па першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе манастыр аказваецца ў межах Расійскай імперыі.

У 1839 годзе манастыр вяртаецца праваслаўным. На сённяшні дзень, на жаль, манастырская царква захавалася толькі часткова.

У далейшым прасвятленне бацькі і выратаванне сына мелі гістарычнае значэнне. Дзякуючы стойкасці і мужнасці Мсціслаўскага, Смаленскага і Аршанскага палкоў, імі кіраваных, у бітве пад Грунвальдам былі разгромленыя рыцары Тэўтонскага ордэна.

 

 

***

Гераічнай старонкай гісторыі Мсціслава з’яўляецца гісторыя яго Тупічэўскага манастыра. Дастаткова сказаць, што гэта быў адзіны ў горадзе манастыр, які да канца, нават у самы цяжкі для яго час здолеў не паддацца рэлігійнай экспансіі, заставаўся ў праваслаўі, захоўваючы пры гэтым спрадвечныя традыцыі абрадаў, мову і культуру.

У пачатку XVII ст. вялізны ўплыў на моладзь горада стаў аказваць езуіцкі калегіум. Жадаючы прадухіліць імклівае падзенне ўплыву сваіх духоўнікаў, праваслаўнае брацтва вырашыла заснаваць свой цэнтр у горадзе – з вучылішчам, манастыром, царквой і домам для жабракоў і ўбогіх.

У.Г.Краснянскі паведамляе: «Канстанціну Іпацьевічу Маскевічу (бацьку) належала ўрочышча Тупічэўшчына каля Мсціслава. Там ён спачатку пабудаваў беспрыходную царкву ў імя Сашэсця Св.Духа. Тут жа ён вырашыў пабудаваць манастыр. Затым сыны адпісалі некаторыя землі, маёмасць і царкву Тупічэўшчыны створанаму тут манастыру. Такім чынам, манастыр аказаўся агароджаным прыватнай зямлёй, куды не пашыралася каралеўская ўлада». Стварэнню і развіццю дзейнасці гэтага манастыра садзейнічаў таксама мясцовы падкормны Багдан Сцяткевіч. Ва ўсім Мсціслаўскім ваяводстве праваслаўныя манастыры сілком адымаліся ў унію – толькі Тупічэўскі ўпарта працягваў заставацца ў праваслаўі. Шмат разоў з аднаверным натоўпам шляхты, каб запалохаць упартых, студэнты-езуіты «ўрываліся ў мясціны, кідалі запаленыя паходні» ...

Урочышча Тупічэўшчына ўяўляе сабой клін зямлі, узвышэнне, адрэзаныя ад горада з двух бакоў глыбокімі ярамі ледавіковага паходжання. Ля падножжа яго распасціраецца шырокая, пойма ракі Віхра, раскінутая на некалькі кіламетраў. Крутагор’е служыла манастыру надзейным шчытом абароны.

З боку горада сваю запаветную зямлю манахі абнеслі сцяной у сажань вышыні з цэглы. Таўшчыня сцяны дасягала метра. У тым месцы, дзе сцяну разрывалі дзве высокія шасцігранныя вежы, знаходзіліся ўязныя драўляныя вароты. Відаць, цар Пётр заехаў менавіта ў гэтыя вароты, калі ў 1708 г. прыбыў у горад, каб адслужыць у Тупічэўскім манастыры малебен перад бітвай са шведамі на рацэ Чорная. Зрэшты, існаваў і іншы ўезд – гаспадарчы. У тым месцы і зараз у рэштках сцены тырчаць жалезныя завесы, даючы ўяўленне пра памеры варот, якія некалі сядзелі на іх. Акрамя цвёрдасці характару людзей, якія выступалі за чысціню сваёй веры, апрача прыгожага берагавога ўзвышэння і магутнай абарончай сцяны, Тупічэўскі манастыр славіўся сваімі храмамі і ў асаблівасці самым першым – драўляным храмам у імя Сашэсця Святога Духа. Сапраўды гэта была скарбніца беларускага мастацтва.

Да пабудовы храма прыступілі ў 1641 г., у перыяд самых ганенняў праваслаўя. Адкуль толькі ўсё бралася: грошы, будаўнічыя матэрыялы, ўпрыгожванні для інтэр’еру. Людзі прыходзілі і працавалі бясплатна, «каб паслужыць веры праўдзівай і Богу адзінаму». У пачатку XX стагоддзя храм яшчэ быў цэлы. Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі бываў у ім і паведамляе, што там захавалася шмат «старажытных абразоў і святых прадметаў, ахвяраванняў манастыру патрыярхамі і парамі». «Але асабліва выдатнай славутасцю храма, – піша ён, – з’яўляецца яго насценны жывапіс; сцены аббіты палатном, і па палатне фарбамі намаляваны падзеі старазапаветнай і новазапаветнай гісторыі. Жывапіс высокай якасці, але дыхае наіўным глыбокім рэлігійным пачуццём». А вось назвы некаторых з тых малюнкаў: «Стварэнне свету», «Выгнанне з раю», «Ноеў каўчэг» ... Сярэднявечны мастак застаўся безыменным. Які лёс тых малюнкаў? Які лёс таго вясёлага храма? Куды дзяваліся астатнія каменныя храмы Тупічэўскага манастыра: Прасвятой Багародзіцы (1771), У імя Успення Божай Маці (1895)? .. Тое, што зрабілі тут у дваццатых гадах мінулага стагоддзя, можна назваць “пачаткам варварства”. Пазней, у шасцідзясятыя гады, гарадскія ўлады ўчынілі сапраўдны пагром даўніны – паднялі руку на свой залаты запас, на тое, што было звязана з героікай і талентам Мсціслаўца...

Не кожны манастыр мог ганарыцца такім прыгожым месцазнаходжаннем. З Тупічэўскага ўзвышэння як на далоні праглядаліся лугі, дарогі, рака – цэлы свет. Тутэйшыя манахі называлі сябе «прыбліжэнцамі да неба», «абраннікамі Божымі», «жыхарамі раю». Па сутнасці, гэта былі наіўныя рамантыкі, фантазёры. Жыццё як быццам абвяргала іх погляды. Тым не менш яны ўпарта трымаліся свайго, да канца. Цяпер горка падумаць, што разам з імі жыццё скасіла нейкую далікатную, але неабходную для ўсіх нас галіну, галіну чыстага духу, наіўныя памкненні да прыгажосці, святасці. Тупічэўскі манастыр належаў не толькі манахам і жыхарам горада, ён належаў Сусвету. Ён быў неабходны будучаму і з’яўляўся прыступкай у яго. Таму ў сто разоў мацней пра страты на Тупічэўшчыне будуць шкадаваць нашы дзеці і ўнукі.

Не тоўстыя сцены мясціны стрымлівалі паўтара стагоддзя наскокі іншаверцаў, а сапраўдная, адданая любоў да вытокаў сваёй духоўнасці. Адданасцю веры, традыцыямі, даўніной гартуецца характар і памнажаецца розум.

Фрагменты брамы былога Тупічэўскага манастыра

***

Мазалоўскі жаночы манастыр заснаваны ў 1665 годзе дачкой Мсціслаўскага стольніка Мікалая Сухадольскага Мар’янай. Пры захопе манастыра Базіліянскім ордэнам былі знішчаны шматлікія кнігі і рукапісы, а ігумення і манахіні выгнаны.

У 1778 году манастыр зноў стаў праваслаўным.

Манастырская царква, якая захавалася, – гэта помнік архітэктуры пераходнага перыяду ад барока да класіцызму.

 
***

Двухвежавы, выкананы ў формах ранняга барока езуіцкі касцёл св. Мікалая з’яўляўся першым каменным будынкам у Мсціславе. Ён пабудаваны ў 1614 г. езуітамі пры садзейнічанні і фактычна поўнай фундацыі Мсціслаўскага старасты Пятра Паца. Касцёл меў шэсць алтароў.

Да некаторага часу лёс гэтага будынка быў удалы. Яго не закранулі спусташальныя пажары, якія часам здараліся ў горадзе, яго не рабавалі, хоць ён меў найбагацейшую рызніцу, па ім не стралялі з гармат ... Разам з жылымі карпусамі і будынкам калегіума (сярэдняй навучальнай установы, які рыхтаваў езуітаў-духоўнікаў) касцёл займаў значную частку тэрыторыі ў цэнтры горада. Гэта быў цэлы гарадок, абнесены доўгай цаглянай агароджай, здзіўляў не толькі вышынёй сваёй і таўшчынёй, але і загадкавай архітэктурай і мурамі. (У некаторых месцах у агароджу былі ўбудаваны шматгранныя вартавыя вежкі.) У самым цэнтры гарадка знаходзіўся шырокі сквер і невялікая плошча, так званае «месца дэбатаў» маладых езуітаў.

Зорка касцёла пачала цямнець у дваццатых гадах XIX стагоддзя, калі езуітаў выгналі з Расіі. Палітычныя змены пацягнулі за сабой цэлы шэраг іншых: у 1842 г. касцёл быў выпраўлены на ўзор праваслаўных храмаў, у ім наладзілі іканастас, надбудавалі вялікі драўляны купал і перайменавалі ў Мікалаеўскі сабор. А ў будынках былога калегіума размясцілі духоўнае вучылішча.

Але галоўныя калецтвы гэтаму велічнаму помніку гісторыі нанеслі бальшавікі ў дваццатых гадах XX стагоддзя. У гэты перыяд пераробкі закранулі галоўным чынам інтэр’ер. Звод зашылі плоскім перакрыццем, аббіўшы столь фанерай... Алейнай фарбай зафарбавалі фрэскі і ў прыватнасці ўнікальны роспіс галоўнага алтара ... У адным бакавым нефе зладзілі ложу для музыкаў, а на месцы галоўнага алтара ўстанавілі сцэну... У падвалах размясцілі буфет... Драўляныя тварэнні сярэднявечных разьбяроў ламалі і тут жа спальвалі на вуліцы перад касцёлам ... Была спалена і ўнікальная бібліятэка старых кніг на лацінцы, якая належала калегіуму... пра культуру, пра будучыню тады не думалі. Хоць гаварылі пра гэта. Ні адна вайна, а іх за некалькі стагоддзяў пракацілася праз горад мноства, не знявечыла так гэты будынак, як тыя жудасныя «дваццатыя гады» ...

Давяршыў пачатае разбурэнне час. Адстаяў без рамонту сто з лішнім гадоў, зараз храм гіне: абваліліся яго скляпенні, трэснулі сцены, пасыпалася цэгла. Аднак яго інтэр’ер і зараз ўражвае памерам, масіўнасцю апор, лепкай барочнага характару.

 

***

Кармеліцкі касцёл – помнік дойлідства, які яшчэ здалёк дзівіць сваёй велічнай стаццю. Пабудаваны ў 1637 г., рэканструяваны ў 1746-1750 гг. І.Глаўбіцам (вянчанне вежаў, дэкор фасада, форма даху).

Будынак – трохнефная шасцістолпавая кампазіцыя з шырынёй сярэдняга нефа каля дзевяці метраў. План храма блізкі да квадрата, што прынцыпова адрознівае яго ад традыцыйных базілікальны касцёлаў. Пяцігранная апсіда паўтарае пралёт сярэдняга нефа і звязана з двухпавярховай прыбудовай (“цёплай капліцай”). Заслугоўвае асаблівай увагі інтэр’ер касцёла, упрыгожаны лепкай і фрэскамі з рэлігійнымі сюжэтамі. Дзве цэнтральныя фрэскі прысвечаны ўзяццю горада ў 1654 г. войскамі Трубяцкога (на адной намаляваны Мсціслаўскі замак, на другой – расправа над ксяндзамі). Фрэскавы роспіс адносіцца да другой паловы XVII ст.

Манахі-кармеліты пасяліліся ля падножжа Замкавай гары Мсціслава яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя. Першапачаткова касцёл быў драўляным і непрыкметным, але пасля, у 1637 годзе, на яго месцы вырасла збудаванне, якое дзівіць сваёй веліччу і строгасцю.

Раней у касцёле маглі праводзіць службу да шасці ксяндзоў, цяпер жа парафіянам даводзіцца туліцца ў малюсенькім пакойчыку, які раней выкарыстоўвалі для гаспадарчых патрэб. На дадзены момант унутраная частка сабора знаходзіцца ў жахлівым стане, пры гэтым фасад захаваўся даволі нядрэнна. Галоўны аб’ём касцёла застаўлены будаўнічымі лясамі, пад нагамі – густы пласт пяску ўперамешку з будаўнічым смеццем. Але самае галоўнае ўпрыгожванне сабора – захаваныя чароўным чынам унікальныя фрэскі XVII стагоддзя, якія ілюструюць падзеі Трубяцкой разні, калі ў «мясарубку» войскаў князя Трубяцкога трапіла палова насельніцтва горада Мсціслава. Пакуль рэстаўрацыйныя працы прыпынены ў сувязі з недахопам фінансавання. Але ў найбліжэйшы час, згодна з праектам фарміравання культурна-турыстычнай зоны, касцёл будзе цалкам адноўлены. Прыблізны час здачы аб’екта – 2016, бюджэт праекта – не менш за $ 10млн. На дадзены момант касцёл існуе на ахвяраванні вернікаў і паломнікаў.

***

Крыжаўздзвіжанская царква была пабудавана ў сярэдзіне XIX стагоддзя на месцы драўлянай уніяцкай царквы, якая раней размяшчалася ў цэнтры былой Казіміраўскай слабады. Сёння ў храме знаходзіцца спіс Тупічэўскай цудатворнай іконы Божай Маці.

 

 

***

Дастойным упрыгожваннем цэнтральнай часткі Мсціслава з’яўляецца праваслаўны Аляксандра Неўскага кафедральны сабор.

Узведзены ў 1870 годзе на падмурку васьміалтарнага Бернардынскага касцёла на месцы старадаўняй Афанасьеўскай царквы.

29 чэрвеня 1870 года быў асвечаны ў гонар 650-годдзя з дня нараджэння князя благавернага Аляксандра Неўскага.

6 снежня 1989 года храм быў асвячоны як кафедральны сабор. У цяперашні час пры саборы працуе нядзельная прыхадская школа. У храме знаходзіцца дзве асабліва ўшанаваныя святыні: абраз Аляксандра Неўскага з часціцай мошчаў, Іверскі абраз Божай Маці, асвечаны ў Маскве падчас каранацыі імператара Мікалая II.

 

 

***

Адгалоскамі старажытных часоў Мсціслава з’яўляюцца назвы яго гарадзішчаў. Адно з іх – Замкавая Гара. Калісьці на яе вяршыні стаяў княжацкі замак, а глыбокі роў вакол яе быў запоўнены вадой. Вядома, што Дзявочай Гарой у старажытныя часы называлася месца, дзе ладзілі вялікае вогнішча ў купальскую ноч. У Мсціславе ёсць узвышэнне і з такой назвай. Акрамя таго, тут ёсць гара, якую назвалі Траецкай. Спрадвеку, яшчэ з паганскіх часоў, яна лічылася святой. Сюды прыходзілі, каб папрасіць тое, у чым мелі вялікую патрэбу, – ураджаю, дажджу, здароўя ...

 

 

***

Помнік прыроды рэспубліканскага значэння ўрочышча «Лютня Дубрава» знаходзіцца паблізу населенага пункта Лютня Мсціслаўскага раёна. Лясны масіў плошчай 784.000 м2. Стары лес. Пераважае сасна. З паўночна-ўсходняга боку па мяжы лесу працякае рака Віхра.