12.03.2026 - 09:59

Асноўны Закон – люстэрка часу

Падзеі найноўшай гісторыі па ўсім свеце даказалі, што толькі краіны, якія валодаюць трывалай палітычнай сістэмай, здольныя супрацьстаяць любым вонкавым выклікам. А трывалую прававую апору дзяржаўнасці якраз і фармуе Асноўны Закон.

Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка:

« – У Канстытуцыі, яшчэ раз падкрэслю, замацавана палітычная воля большасці. Закон нас абараняе – мы яго выконваем. Простая і аб'ектыўная формула прававой дзяржавы, якой і з'яўляецца Беларусь. Так мы разумеем нашу беларускую мадэль дэмакратычнага развіцця».

(На другім пасяджэнні VII Усебеларускага народнага сходу, 18 снежня 2025 года).


Шлях да правядзення першых прэзідэнцкіх выбараў

Перабудова і працэс распаду СССР абумовілі неабходнасць адлюстравання ў прававых дакументах актуальных грамадскіх адносін і палітычных змен. Гэтую ролю ўзяў на сябе Вярхоўны Савет 12–га склікання, той самы, дэпутатам якога быў абраны Аляксандр Лукашэнка. 20 ліпеня 1990 г. быў зацверджаны склад Канстытуцыйнай камісіі. З гэтага моманту можна адлічваць час канстытуцыйных пераўтварэнняў суверэннай Беларусі.

Праца ў той Канстытуцыйнай камісіі ішла складана. Адмысловую дыскусію выклікалі пытанні паўнамоцтваў Прэзідэнта і Вярхоўнай Рады, размеркаванні паўнамоцтваў паміж цэнтрам і рэгіёнамі. БНФ свядома тармазіў працу. Тамака разумелі, што прэзідэнцкія выбары ім не выйграць, таму настойвалі на дэкаратыўных функцыях кіраўніка дзяржавы. Калі стала зразумела, што самым папулярным палітыкам краіны з'яўляецца Аляксандр Лукашэнка, то была зроблена спроба не даць яму абірацца. Яму на той момант было 39 гадоў, а цэнз для вылучэння ў кандыдаты ў прэзідэнты прапаноўвалася ўвесці ў 40 гадоў.

Толькі пасля складанай палітычнай барацьбы быў узгоднены кампрамісны варыянт Канстытуцыі. Кандыдатам у Прэзідэнты можна было стаць з 35 год. 15 сакавіка 1994 года адбылося таемнае галасаванне дэпутатаў: 236 – за, 6 – супраць пры 8 устрымаліся. 28 сакавіка адбылося падпісанне Канстытуцыі, а 30 сакавіка яе тэкст быў апублікаваны – і яна ўступіла ў дзеянне. Быў адкрыты шлях да правядзення першых прэзідэнцкіх выбараў, з якіх пачаўся адлік паўнацэннага суверэннага развіцця Рэспублікі Беларусь.

Сфарміравана палітычная сістэма

У далейшым кампрамісны характар ​​першай рэдакцыі Канстытуцыі даваў аб сабе ведаць. Паўнамоцтвы Прэзідэнта і Вярхоўнай Рады часцяком перасякаліся. Аўтарытэт прэзідэнцкай улады быў вельмі высокі, а вось аўтарытэт заканадаўчага органа падаў, што пацвердзілі парламенцкія выбары 1995 года. У выніку ўвесну – улетку 1996–га выліўся палітычны крызіс, які шматлікія эксперты назвалі адначасова і канстытуцыйным. Яго ўдалосядазволіць дзякуючы двум ініцыятывамПрэзідэнта: склікання 19 кастрычніка першага Усебеларускага народнага сходу і правядзенню 24 лістапада рэспубліканскага рэферэндуму.

У ходзе ўсеагульнага галасавання грамадзяне падтрымалі новую рэдакцыю Асноўнага Закона, прапанаваную Кіраўніком дзяржавы. Так у асноўных рысах была сфарміравана сучасная палітычная сістэма Беларусі.

У кастрычніку 2004 г. адбыўся яшчэ адзін рэферэндум. Тады падыходзіў да завяршэння другі прэзідэнцкі тэрмін Аляксандра Лукашэнкі. Канстытуцыя ўтрымлівала магчымасці абірацца на вышэйшую пасаду ў краіне не больш за два разы. Усе разважныя людзі разумелі, што дзейны Кіраўнік дзяржавы з'яўляецца самым папулярным палітыкам, які забяспечвае стабільнае і ўпэўненае развіццё Беларусі. Што рабіць? Нацыянальны лідэр напрамую звярнуўся да народа, і людзі яго падтрымалі. Так былі зняты абмежаванні па колькасці перавыбранняў. Зноў–такі такую ​​норму на той час дыктавала абстаноўка, такое было патрабаванне грамадства.

Усенароднае абмеркаванне

Мяняліся палітычныя ўмовы, і ўжо ў кастрычніку 2016 года Прэзідэнт, выступаючы перад дэпутатамі, сказаў аб магчымасці распрацоўкі новай рэдакцыі Канстытуцыі. Да таго часу прайшла суверэнізацыя нашай палітычнай мадэлі, дзяржава адужэла, сфармаваліся яго інстытуты. Але таму і спяшацца не варта было, трэба было ўсё ўзважыць. Увесну 2019–га Прэзідэнт ізноўвярнуўся да гэтага пытання. Было вырашана пачаць распрацоўку тэксту абноўленай Канстытуцыі пасля правядзення прэзідэнцкіх выбараў.

Падзеі 2020 года пацвердзілі слушнасць Прэзідэнта аб неабходнасці далейшага ўдасканалення і ўмацавання нашай сістэмы. Шосты Усебеларускі народны сход, які праходзіў у лютым 2021–га, у сваёй выніковай рэзалюцыі зацвердзіў праграму пераўтварэнняў.

У адпаведнасці з гэтым рашэннем Кіраўнік дзяржавы сваім указам ад 15 сакавіка таго ж года зацвердзіў склад Канстытуцыйнай камісіі, у якую ўвайшлі вядомыя грамадскія і палітычныя дзеячы, вучоныя, прадстаўнікі моладзі. Пачалася шматмесячная плённая і вельмі творчая работа па выпрацоўцы змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю. А пасля апублікавання падагульняючага праекта ў снежні 2021 года прайшло яго ўсенароднае абмеркаванне.

Гэта была самая буйная і масавая палітыка–асветніцкая кампанія ў гісторыі сучаснай Беларусі. Асоба варта адзначыць, што яна праходзіла ў вельмі складаных знешнепалітычныхумовах, пры рэзкай ваеннай эскалацыі на нашых межах. І ўсё ж рэферэндум 27 лютага 2022 года адбыўся. І новая рэдакцыя Канстытуцыі атрымала шырокую народную падтрымку.

Так акрэслілася ўстойлівая тэндэнцыя на пабудову суверэннай і самабытнай палітычнай сістэмы. Найбольш яскравая яе праява — прававая інстытуцыяналізацыя Усебеларускага народнага сходу.

На канстытуцыйным узроўні замацавана, што беларусы развіваюць сваю форму народаўладдзя, якая адпавядае нашым традыцыям і адлюстроўвае ўласнае бачанне свайго далейшага шляху. Цяпер усё больш краін ідуць менавіта па такім шляху.

Вопыт беларускага канстытуцыйнага будаўніцтва запатрабаваны ў свеце. Бо што ў сям'і, што ў гаспадарцы, што ў палітыцы толькі ўласнай працай і ўласным розумам даможашся шчасця.

ЭПОХА ЗДЗЯЙСНЕННЯЎ

У пошуках вытокаў прававых традыцый гісторыкі часта заходзяць у зусім старажытныя, сівыя часы, часам не вельмі абгрунтавана. Не будзем судзіць іх строга – такія выдаткі прафесіі. Ды і ўяўленні людзей аб самім праве мяняліся. Так ці інакш, першай Канстытуцыяй у сучасным разуменні гэтага слова стаў Асноўны Закон БССР (у арыгінале – ССРБ), прыняты першым Усебеларускім з'ездам Саветаў працоўных, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў 3 лютага 1919 года. Гэта быў адносна невялікі дакумент, які складаўся ўсяго з трох раздзелаў і 32 артыкулаў. Тая Канстытуцыя адлюстроўвала бурную рэвалюцыйную эпоху. Асноўным дзяржаўным інстытутам станавіліся Саветы – новая форма арганізацыі ўлады.

У савецкі час было прынята яшчэ тры Канстытуцыі. Кожная з іх мела свае адрозненні. Скажам, Канстытуцыя 1927 года ўводзіла чатыры дзяржаўныя мовы: беларускую, рускую, польскую і яўрэйскую (ідыш). Канстытуцыя 1937–га стала адной з самых дэмакратычных і прагрэсіўных у свеце. Поўныя сацыяльныя і палітычныя правы жанчын, без усялякіх абмежаванняў, былі замацаваны ў нас раней, чым у некаторых еўрапейскіх краінах. Канстытуцыя 1978 года была прынята ў той час, калі падавалася, што ў нашай краіне на доўгія часы пабудавана грамадства развітога сацыялізму.

Вадзім ГІГІН, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі, кандыдат гістарычных навук, СБ