02.03.2026 - 11:00

Магілёўскі кінатэатр «Радзіма» турысты бокам не абмінуць, бо ён размешчаны на адной з візітных картак горада - плошчы Зорак са скульптурай Зорачэта. Але і сам кінатэатр з'яўляецца славутасцю, таму экскурсіі па «Радзіме» набіраюць папулярнасць.


У кінатэатр, як у музей

Магілёўскі кінатэатр «Радзіма» адкрыўся ў 1939-м і быў пабудаваны за рэкордна кароткія тэрміны - усяго за год. Рашэнне аб будаўніцтве ў Магілёве новага кінатэатра на 700 месцаў, на той момант аднаго з найбуйнейшых у рэспубліцы, было звязана з пастановай ЦК КП(б)Б «Аб сталіцы БССР» 1937 года аб пераносе сталіцы з Мінска ў Магілёў. Кінатэатр «Радзіма» павінен быў стаць сталічным кінатэатрам, архітэктурнаму ўбранню яго была нададзена вялікая ўвага. 

Міні-тур «Гісторыя кінатэатра «Радзіма» дае ўнікальную магчымасць убачыць тое, што звычайна ўтоена ад вачэй гледача: зазірнуць у апаратную - сэрца кінатэатра, убачыць сучасную тэхніку для запуску фільмаў і рэтраабсталяванне. Прыходзяць і дарослыя, і школьнікі: для першых - гэта настальгія, для другіх - падарожжа ў мінулае, дзе не было гаджэтаў.

Асаблівую цікавасць у турыстаў выклікае бамбасховішча ў кінатэатры. Цяпер у ім размешчаны музей рэтракінатэхнікі. У самым пачатку Вялікай Айчыннай кінатэатр «Радзіма» працягваў працаваць да канца ліпеня 1941-го. Дэманстрацыя фільма не спынялася нават падчас паветраных баёў над Магілёвам. Адным з першых фільмаў, які ўбачылі гледачы адразу пасля вайны ў кінатэатры «Радзіма», быў «Яна абараняе Радзіму» аб удзеле савецкай жанчыны-патрыёткі ў партызанскай барацьбе з фашысцкімі акупантамі, зняты ў 1943 годзе.


А яшчэ музей рарытэтнай кінатэхнікі па заслугах ацанілі зоркі. У Магілёве праходзіць мноства творчых фестываляў, а сам кінатэатр па традыцыі становіцца месцам для цырымоніі адкрыцця Міжнароднага фестывалю анімацыйных фільмаў «Анімаёўка» і кінатыдня «Тураўская восень».


Чараўнік з кінабудкі

За экскурсавода ў музеі рэтракінатэхнікі Віктар Адамавіч Скарубін. Цяпер яму 68, а адразу пасля войска ён уладкаваўся кінамеханікам у клуб вёскі Міцькаўшчыны Бялыніцкага раёна. Ён расказвае:

- Калі заходжу ў музей, у мяне душа не на месцы. Я ж усё жыццё прысвяціў кінапракату. З будучай жонкай пазнаёміўся, калі яна прыехала на бульбу ў наш калгас і прыйшла ў клуб у кіно. Потым ажаніўся, пераехаў у горад, дзе працягваў круціць фільмы, але не ў кінатэатры, а вялікім начальнікам. Раней перад тым, як прэм'еру бачылі гледачы, яе папярэдне праглядалі дырэктары кінатэатраў, нават запрашаўся прадстаўнік абкама партыі. Потым перайшоў у слесары па рамонце апаратуры. А зараз яшчэ і музейны супрацоўнік.

Віктар Адамовіч раз-пораз просіць уключыць нейкі з экспанатаў-кінапраектараў і прадэманстраваць, што ўсё ў працоўным стане:

- Вось у нас у музеі кінапраектар КН-22, а мой першы быў КН-17. Гэта паўстацыянарная кінаўстаноўка, якая складалася з двух кінапраектараў, каб дэманстрацыя фільма не перарывалася. Справа ў тым, што плёнка прыходзіла часткамі ў скрынках працягласцю па дзесяць хвілін, таму даводзілася перазараджваць: адна частка мінула, трэба запускаць іншы апарат з новай бабінай, старую ў гэты час трэба было перамотваць зваротна і зараджаць ужо наступную.

Віктар Адамовіч успамінае: кінамеханік быў першы хлопец на вёсцы, яго паважалі аднавяскоўцы, а дзятва глядзела, як на чараўніка. Занятыя цяжкай працай на зямлі, калі не ў кожнай хаце быў тэлевізар, жыхары вёскі збіраліся ў клубе, каб убачыць, па словах Леніна, «найважнейшае з мастацтваў».

- Кінамеханікам я працаваў з 1977 года, навучыўся з нуля, а потым у Бялынічах адкрыліся курсы. Я прайшоў навучанне і павысіў разрад, пасля чаго мог брацца і за рамонт кінаапаратуры. Толькі ў нашым раёне было больш за 40 кінаўстановак, бо якія яшчэ забаўкі тады былі ў вяскоўцаў? Калі гэта быў клуб у цэнтры калгаса, то па 100-200 гледачоў збіралася ў зале. Моладзь знаёмілася, аднавяскоўцы абмяркоўвалі навіны, размаўлялі.

Білет каштаваў 20 капеек для дарослых і 5 - для дзяцей, 10 капеек - сеанс дакументальнай хронікі. Хітамі і «акном у іншы свет» былі індыйскія фільмы.

«Малютка», «Бураціна» і кінаперасоўванні.

У Савецкім Саюзе быў папулярны яшчэ адзін фармат паказу фільмаў - перасовачны кінатэатр. Спецыяльна абсталяваныя «ГАЗоны» і «УАЗы» з фургонамі і прычэпамі калясілі ад пасёлка да пасёлка разам з апаратурай для арганізацыі сеансу. Часам імправізаваную залу ўладкоўвалі ў салоне аўтобуса. У 1970—1980-я ў Магілёве аўтобусы-кінатэатры «Малютка» і «Бураціна» курсіравалі па дварах горада, ладзячы для дзяцей кінасеансы з мультфільмамі. Двары пусцелі, калі дзятва збягалася на прагляд.


У месцах, дзе не было стацыянарных кінатэатраў, спраўляліся кінаперасоўванні: у сельскіх клубах, школах, піянерлагерах і пад адкрытым небам. Камплект звычайна ўключаў 16-мм ці 35-мм праектар, узмацняльнік, гучнагаварыцель, экран і пры неабходнасці электрастанцыю.


З 2011-га ў кінатэатры «Радзіма» для дэманстрацыі фільмаў сталі выкарыстоўваць 3D-фармат. У 2019 годзе ўстаноўлена найноўшае лічбавае абсталяванне - трохпрамянёвая палярызацыйная сістэма 3DC. Сёння фільмакопія дастаўляецца ў кінатэатр на цвёрдай кружэлцы і зліваецца на сервер, кіраванне якім можна ажыццяўляць выдалена. А раней, успамінае Віктар Скарубін, каб фільмы маглі «падарожнічаць», ужываліся фільмапераноскі і скрыні для фільмакопій.

- А вось фільмаправерачны стол, - Віктар Адамовіч спрытна націскае на педаль усталёўкі, прызначанай для злепвання кінаплёнак. — Для малявання кінаафіш выкарыстоўваліся праектары, якія дазвалялі пераносіць выяву з плёнкі на палатно, палягчаючы працу мастака. У нашым музеі шмат экспанатаў, якія сучасным людзям могуць здацца прымітыўнымі, але ў іх ёсць магічнае прыцягненне, бо гэта нашая гісторыя, значыць, у іх ёсць душа.

Палявы кінатэатр на «Купалле» ў Александрыі, фільмы пра вайну пад адкрытым небам 9 Мая, летнія кінасеансы проста на вуліцы: магілёўскі «Кінавідэапракат» з новымі фарматамі стварае асаблівую атмасферу. А кінамеханік Віктар Скарубін ужо задумаўся, ці не адкрыць пры музеі рэтракіназалу, каб, як на машыне часу, пабываць у мінулым.

sb.by