10.09.2026 - 10:57

У гэтым годзе спаўняецца роўна пяць гадоў, як у наш афіцыйны дзяржаўны ўжытак увайшоў Дзень народнага адзінства. Тэрмін быццам бы сціплы, але свята аказалася хутка прынятае беларусамі. Бо ў яго куды глыбейшая гісторыя, а сэнсы, якія ён транслюе, звернутыя не толькі ў мінулае, але і ў будучыню.

Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка:

— У гэтае свята (Дзень народнага адзінства. — Заўв. рэд.) мы ж не проста гаворым пра гістарычнае ўз'яднанне і адзінства нацыі. Мы робім высновы. Як будуецца будучыня на досведзе мінулага.

На сустрэчы з ідэалагічным актывам, гістарычнай і экспертнай супольнасцю, 17 верасня 2025 года.


Падмурак праўды

Мы доўгі час паводзілі сябе як празмеру інтэлігентныя людзі, якія не жадаюць патрывожыць спакой шумных суседзяў з Польшчы. У падручніках гісторыі падзеі верасня 1939 года падаваліся неяк куртавата, скорагаворкай, з аглядкай на чужыя крыўды і надуманыя дыпламатычныя палітэсы. Мы нібы перапрашалі перад усім святлом за тое, што ў адзін цудоўны дзень проста пашылі сваю краіну разам. А бо шво гэтае — глыбокае, крывавае, нанесенае несправядлівай Рыжскай дамовай, — не загойвалася два дзесяцігоддзі. Беларускую хату тады перасеклі сякерай геапалітыкі проста па жывым: сенцы пакінулі ў адным баку, а калодзеж з агародам адрэзалі ў іншы.

Гісторыя, як вядома, развіваецца па сваіх суровых законах і не даруе, калі яе блытаюць з пластылінам для лепкі імгненных міфаў.

Мінулае павінна ўяўляць сабой трывалы падмурак, на якім трымаецца будынак жыццяздольнай дзяржаўнасці. Калі падмурак падточаць тэрміты забыцця, уяўнае непарушным збудаванне можа абрынуцца на галовы жыхароў пры першым жа сур'ёзным скразняку. Прыкладаў таму маса. Таму гісторыя і з'яўляецца сферай пільнай увагі Прэзідэнта Аляксандра Лукашэнка.

Нельга дзяліць зямлю

Тое, што адбывалася на «крэсах усходніх» у міжваенныя гады, мала паходзіць на карцінку з сентыментальнага рамана аб шляхецкіх сядзібах. Ішла жорсткая, мэтадычная ліквідацыя беларускасьці як зьявы. Чаго варты адзін толькі канцэнтрацыйны лагер у Бярозе–Картузскай – сапраўдны канвеер для прыгнечання чалавечай годнасці.

Ён быў створаны ў чэрвені 1934 года, практычна адначасова з нацысцкімі канцлагерамі. Там людзей прымушалі гадзінамі поўзаць на каленях па вострым жвіры, збівалі за любое беларускае слова. За калючы дрот кідалі без суда і следства проста па падазрэнні ў нелаяльнасці да Варшавы. А «пацыфікацыя», карныя экспедыцыі польскай паліцыі, калі цэлыя ўкраінскія і беларускія вёскі падвяргаліся пагромам, сялян лупцавалі шомпаламі, а іх бедная маёмасць знішчалася дзеля запалохвання? Вось ён, сапраўдны, непрыдуманы выварат таго ўяўнага «еўрапейскага раю». Яго тагачаснага стваральніка Юзафа Пілсудскага называлі проста dziadek – «дзядуля». Што ж, яго сапраўды на поўнай падставе можна назваць «дзядулем еўрапейскага фашызму».

Нездарма і Мусаліні, і Гітлер ставіліся з дэманстратыўнай павагай да начальніка польскай дзяржавы. А беларускі народ не спыняў барацьбу.

Маштабная партызанская вайна пачатку 20–х, Беларуская сялянска–рабочая грамада, самая буйная антыфашысцкая і рэвалюцыйная арганізацыя таго часу ў Еўропе, забастоўка нарачанскіх рыбакоў – вось далёка не поўны пералік прыкладаў тае барацьбы за ўз'яднанне. У гэтых людзей былі часам розныя погляды, але і была агульная пазіцыя: нельга дзяліць адну зямлю на спадароў і вечных слуг.

Права на мірнае жыццё

Калі ў верасні 1939 гады затрашчалі памежныя слупы, народная рэакцыя была пазбаўлена ўсякага штучнага сцэнара. Чырвонае войска сустракалі не па загадзе зверху, а так, як сустракаюць роднага брата, які прыйшоў на выручку і падмогу. Гэта быў тэктанічны зрух, сапраўдная рэвалюцыя. Тады, памятнай восенню 1939 года, сфарміраваўся той самы палітычны і ментальны мацярык, які сёння на картах свету завецца Рэспублікай Беларусь. Без той восені нас бы проста не было ў цяперашняй сістэме каардынат.

Сутнасць гэтай гістарычнай з'явы вельмі дакладна, без лішніх прыкрас вызначыў Аляксандр Лукашэнка, год таму віншуючы суайчыннікаў з урачыстасцю: «Дзякуючы аб'яднанню мы захавалі свае ідэнтычнасць і спрадвечныя духоўныя каштоўнасці, абаранілі ў Вялікай Айчыннай вайне права на мірнае жыццё». У словах нашага Прэзідэнта змяшчаецца і сапраўдная гістарычная праўда.

Рэсурс выжывання

Але давайце перанясёмся на пяць гадоў таму. Чаму менавіта тады? Адказ ляжыць на паверхні, і яго не трэба маскіраваць складанымі сацыялагічнымі выкладкамі. Мы ўсе цудоўна памятаем халодны душ 2020 года. Гэта была жорсткая праверка на трываласць нашага дзяржаўнага падмурка. У нейкі момант падалося, што асновы захісталіся пад напорам добра падрыхтаванага ўдару, а расколіны гатовы папаўзці па самых важных апорных сценах нашага беларускага дома. Вонкавыя канструктары і іх унутраныя падпявалы з кукішам у кішэні шчыра верылі, што наш праект суверэннай Беларусі вось–вось можна будзе зачыніць за непатрэбнасцю. Не тут было!

Мы выдужалі таму, што спрацаваў інстынкт самазахавання нацыі. 2020 год наглядна паказаў: грамадскае адзінства – гэта не абстрактны лозунг з плаката і не фігура прамовы для перадавіц. Гэта цалкам адчувальны, дэфіцытны і шалёна дарагі рэсурс выжывання. Калі грамадства рассыпаецца на фракцыі і пачынае мераць адзін аднаго праз апазіцыйны ці ідэйны прыцэл узаемных крыўд, дзяржава знікае з карты хутчэй, чым высыхае ранішняя раса. Свята народнага адзінства стала абаронай, своеасаблівым засцерагальнікам ад кароткага замыкання ўнутранага расколу.

Сапраўдная згуртаванасць – гэта калі пры ўсіх рознасцях у поглядах на дробныя жыццёвыя рэчы ў людзей ёсць агульны кансэнсус з нагоды галоўнага: гэтая зямля – ​​наша, і іншай у нас не будзе.

Вакол нашых меж зараз не проста легкадумна, там бушуе паўнавартасны геапалітычны цыклон, які ламае векавыя дрэвы. У такіх умовах дапушчаць слабасць і ўнутраную грызню азначае недазваляльную раскошу, якая вядзе наўпрост у гістарычнае нябыт.

Метафара будучыні

Вельмі важна, што нашае разуменне мінулага сёння выходзіць з фармату сухіх акадэмічных дыскусій і набывае рэальныя абрысы. Вядома, размова аб Нацыянальным музеі Беларусі і парку Народнага адзінства. Паглядзіце на архітэктурную задуму: контуры будынка паўтараюць карту Беларусі. Гэта выдатная, глыбокая метафара. Мы ствараем своеасаблівы ДНК‑пашпарт нашай дзяржаўнасці.

Цалкам лагічна, што зале, прысвечанай 1939 годзе і барацьбе беларусаў за права жыць у адной сям'і, там будзе адведзена адно з цэнтральных месцаў. Гэта трэба не для таго, каб камусьці нешта даказаць за мяжой, — там усё роўна пачуюць толькі тое, што хочуць пачуць. Гэта трэба для нашых уласных дзяцей, якія растуць у эпоху кліпавага мыслення і віртуальных сімулякраў.

Малады чалавек павінен прыйсці ў Нацыянальны музей Беларусі, убачыць дакументы, паглядзець у вочы партызанам і падпольшчыкам з архіўных фатаграфій і зразумець простую рэч: суверэнітэт — не бясплатны дадатак да пашпарта. Гэта каласальны рахунак, які папярэднія пакаленні аплацілі спаўна сваёй працай, а часам і жыццямі.

Музей павінен стаць не месцам сумных экскурсій, а інтэлектуальным шчытом. У свеце, дзе гісторыю перапісваюць з лёгкасцю вулічнага мянялы, нам патрэбен свой непарушны архіў праўды. Пяць гадоў таму мы вярнулі дату ў каляндар, сёння мы замацоўваем яе ў камені. Гісторыю можна ўпэўнена назваць кармілам дзяржаўнага карабля. І калі яго трымаць цвёрда і ўпэўнена, то ніякія штармы нам не страшныя.

Пераемнасць традыцый

Варта нагадаць: рашэнне аб тым, што 17 верасня павінна быць святочным днём, было прынята дэлегатамі Народнага сходу Заходняй Беларусі, які стаў ужо легендарным і праходзіў 28 — 30 кастрычніка 1939 года ў толькі што вызваленым Беластоку. Сімвалічна, што пытанне аб наданні 17 верасня статусу Дня народнага адзінства было ўзнята і падтрымана на іншым сходзе — Усебеларускім народным — у лютым 2021 года. Вось яна, прамая пераемнасць дзяржаўніцкіх традыцый.

Вадзім Гігін, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі, кандыдат гістарычных навук.

СБ